Kanuni Yönleriyle ve Her şeyiyle Çek

Bir ödeme aracı olarak çek, ticari hayatın sık tercih edilen yöntemlerinden biri. Peki, çek verirken ve alırken bilinmesi gereken kanuni süreçler neler?

9 dk

Çek nedir?

Kıymetli evraklardan biri olarak çek; bir bankaya hitaben yazılmış ve Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen hükümlere göre düzenlenmiş bir ödeme biçimdir.

Bir senedin çek olarak kabul edilebilmesi için üzerinde yer alan metinde, “çek” kelimesinin geçmesi gerekir. Eğer senet Türkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelime yer almalı.

Çekte bulunan taraflar kimlerdir?

Keşideci: Çeki düzenleyen

Muhatap: Çeki ödeyecek banka şubesi

Hamil: Çeki elinde bulunduran kişi, alacaklı (hamiline)

Cironta: Emre yazılı bir ticari senedi ciro eden kimse. Ciro, kıymetli evrakın, mülkiyet değiştirmesinde kullanılan usuldür. İlk ciro, lehdar yani senetten faydalanacak olan kimse tarafından senedin arka yüzü imzalanmak suretiyle yapılır.

Avalist: Aval, en basit anlamı ile bir çekte keşideci lehine verilmiş kişisel teminattır. Aval veren kişi (Avalist) attığı imza ile kambiyo ilişkisine dahil olur.

Çek, belirli bir kişi adına ya da “Hamiline ödenmek üzere” şeklinde düzenlenebilir. Kimin adına düzenlendiği gösterilmemiş olan bir çek, hamiline yazılı çektir.

Çek Üstünde Bulunması Gereken Bilgiler Nelerdir?

Çek üzerinde, ödeyecek kişi olan muhatap bankanın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası bulunmalı.

Çekte geçerli olan ve olmayan unsurlar nelerdir?

• Çeke faiz koşulu konulamaz. Çeke faiz koşulu konulduğu takdirde bu yazılmamış sayılır. Ayrıca çek üzerinde yer alan herhangi bir kabul kaydı da faiz koşulu gibi yazılmamış sayılır.

• Çekin tedavüle çıkarılmasından sonra, düzenleyenin ölümü, medenî haklarını kullanma ehliyetini kaybetmesi veya iflası çekin geçerliliğini etkilemez.

Çekte ödeme nasıl alınır?

Çek ödemesini almak için bankaya sunulmasına ibraz denir.
Çek üç ayrı yere ibraz edilebilir:

  1. Hesabın bulunduğu şubeye
  2. Muhatap bankanın başka bir şubesine

  3. Takas Odasına

Çekler, ödeme için muhatap bankaya sunulmalıdır. Çek muhatap banka dışında bir bankaya verilerek ibraz edilemez. Ancak çek takas odasına ibraz edilirse bu ödeme için ibraz yerine geçer.

Nakit Akışınızı Takip Edin.

Paraşüt ile kasa ve banka hesaplarınızın bakiyelerini takip eder, geçmiş nakit giriş çıkışını inceler ve gelecekteki nakit durumunuz ile ilgili öngörü sahibi olursunuz.
14 Gün Ücretsiz Deneyin

İbraz süreleri nelerdir?

  • Çek düzenlendiği yerde ödenecekse “10 gün”
  • Çek düzenlendiği yerden başka bir yerde fakat aynı kıtada ödenecekse ibraz süresi “1 ay”
  • Ayrı kıtalarda çekilip ödenecek olan çeklerde ibraz süresi “3 ay”

Çek ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmezse ne olur?

  • Düzenleyenin çekten cayma hakkı doğar
  • Çekte ciro edenlerin hepsine başvurulabilir. Ancak ibraz süresi geçtiyse cironta ve avaliste de itiraz hakkını yitirir
  • Banka, düzenleyen çekten caymamışsa ilk 6 ay içinde (isterse) ödeme yapabilir
  • Düzenleyene karşılıksız çek hükümleri uygulanmaz

Eğer bankada bulunan tutar çek tutarının tamamını karşılamıyorsa; hamiline bankada bulunan miktar ödenir. Düzenleme günü olarak gösterilen günden önce, ödenmesi için ibraz olunan çekin ibraz gününde ödenmesi gerekir.

İbraz süresi, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. İbrazın süresinde yapıldığı, çekin arkasına muhatap bankaca ibraz tarihinin yazılmış olmasıyla tespit edilir. Hamil ibraz süresini geçirirse, kambiyo hukuku gereğince icra takibi yapamaz. Çekin kısmi olarak karşılığı varsa, bu miktar ödenir. Kısmi ödemeyi reddeden alacaklı hamil, temerrüde düşer ve reddettiği miktar oranında müracaat hakkını kaybeder.

Sahte veya tahrif edilmiş bir çeki ödenmiş olmasından doğan zarar ödeyen bankaya aittir. Ancak, çeki düzenleyen kişiye, çek defterini iyi saklamamış olması gibi bir kusurun yüklenmesinin mümkün olması durumunda zarar düzenleyene ait olur.

Çekten cayma nedir?

  • Çeki düzenleyenin tek taraflı irade beyanıyla, bankaya verdiği ödeme yetkisini geri almasıdır
  • Çeki düzenleyen için “cayma hakkını” kullanırken herhangi bir sebep gösterme zorunluluğu yoktur.
  • Çekten cayma, ancak ibraz süresi geçtiyse mümkündür. Yani çeki düzenleyen ibraz süresi içinde çekten caydığına ilişkin bir bildirimde bulunsa bile, bu beyan, ibraz süresi dolmadan hiçbir hukukî sonuç vermez.
  • Cayma hakkının kullanılması durumunda banka ödeme yapamaz. Bankanın bu hususta herhangi bir takdir yetkisi yoktur.

Karşılıksız çek nedir?

  • Karşılıksız çek bankada nakit karşılığı bulunmayan çektir.
  • Çekin karşılıksız olduğu banka tarafından çek üstüne yazılmalıdır. İbraz edilen çek, herhangi bir sebeple ödenmediği takdirde, muhatap banka, çek üzerine “ödenmemiştir” yazarak hamiline iade eder.
  • İleri düzenleme tarihli çek ile ilgili olarak hukuki takip yapılabilmesi için, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olmalı ve “karşılıksızdır” olduğu banka tarafından çek üstüne yazılmış olmalıdır.
  • Bankada karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ilave olarak ödemekle ve hamilin bu yüzden uğradığı zararın tamamını tazmin etmekle yükümlüdür.

Karşılıksız çek veren kişi hakkında kanuni süreç nasıl işler?

  • Karşılıksızdır işlemi yapılması halinde, 6 ay içinde hamilin talepte bulunması üzerine, çek hesabının sahibi gerçek veya tüzel kişi hakkında, cumhuriyet savcısı tarafından, her bir çekle ilgili olarak “çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı” kararı verilir.
  • Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş olan kişi, buna rağmen çek düzenlerse, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Karşılıksız çek vermiş kişi ne yapmalıdır?

  • Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verildiğini öğrenen kişi, elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür.
  • Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek faizi ile birlikte tamamen ödenmesi halinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı cumhuriyet savcısı tarafından kaldırılır.
  • Yasak kararının verildiği yer olan Cumhuriyet başsavcılığına başvurularak, talebin geri alınması halinde de yasak kaldırılır.
  • Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına ilişkin kayıt, kaydın girildiği tarihten itibaren her durumda 10 yıl geçmesiyle, T.C. Merkez Bankası tarafından kendiliğinden silinir.

Çek karşılıksızsa ne yapılmalıdır?

Hamilin başvurma hakkını kullanabilmesi için, çeki süresinde ibraz etmesi ve tamamen veya kısmen ödememe halinin şu belgelerden biriyle saptanması gerekir:

  • Resmi bir belge, “Protesto”
  • Muhatabın (Bankanın) ibraz gününü de gösteren çek üzerine yazacağı tarihli bir beyanı

  • Takas odasının çek vaktinde teslim edildiği halde, ödenmediğini gösteren tarihli bir beyanı

Protesto veya buna denk tespitlerin, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılması gerekir. İbraz, sürenin son gününde yapılırsa, protesto veya buna denk tespit, izleyen iş gününde de yapılabilir. Hamilin yukarıda sayılan belgeler ile durumu saptaması halinde, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilecektir. Hamilin, başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren 6 ay geçmekle zaman aşımına uğrar.

Çek karşılıksız çıktığında başvurma yolu ile neler istenilebilir?

  • Çekin ödenmemiş olan bedelini
  • Bu tutarın ibraz gününden itibaren işlemeye başlayacak gecikme faizini
  • Protestonun veya buna denk olan belirlemenin ve gönderilen ihbarnamelerin giderleri ile diğer giderleri
  • Çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücretini
  • Çek karşılıksız olsa bile banka içinde bulunan döneme ait güncel, minumum ödeme tutarını ödemekle sorumludur.

Nasıl çek kullanacağınızla ilgili olarak 'Çek Nasıl Kullanılır?' yazımıza göz atabilirsiniz.

Av.Fatih Burak Uzun
İlk ve orta öğrenimini Bursa’da tamamlayarak 2012 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinden mezun oldu. Daha sonrasında ise Galatasaray Üniversitesinde özel hukuk alanında yüksek lisans derecesi aldı. Şuanda ise İstanbul Üniversitesinde özel hukuk alanında doktora çalışmalarını yürütüyor. 2012 yılında başladığı avukatlık mesleğinde ilk olarak fikri mülkiyet hukuku ile iş hukuku alanlarında çalıştı. 2014 yılının başında bünyesine dahil olduğu BTS Avukatlık Ortaklığı bünyesinde Dünyanın ve Türkiye’nin en önde gelen şirketlerine başta bilişim hukuku olmak üzere çeşitli alanlarda hukuki danışmanlık hizmetleri vermeye devam ediyor.

Yazıdaki katkılarından dolayı İpek Aşıkoğlu'na teşekkürlerimizi sunarız.

İpek Aşıkoğlu

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu olan İpek Aşıkoğlu, öğrenim hayatı sırasında bilişim hukukuna ilgi duymuş, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ILSA kulübü altında Bilişim Sorunları ve Sosyal medya isimli komitenin kuruculuğunda rol oynamıştır. Mezuniyetinin ardından Dünyanın ve Türkiye’nin en önde gelen şirketlerine başta bilişim hukuku olmak üzere çeşitli alanlarda hukuki danışmanlık hizmetleri sağlayan BTS Avukatlık Ortaklığı bünyesinde avukatlık stajına başlamıştır. Stajı halen devam etmekte olup, aynı zamanda İstanbul Üniversitesinde özel hukuk alanında yüksek lisans programına devam etmektedir.

Av. Fatih Burak Uzun

Av. Fatih Burak Uzun

Fatih Burak Uzun, BTS & Partners'ta çalışmaktadır.

Bültenimize katılın, hiçbir içeriği kaçırmayın!